Các yếu tố tạo nên thiết chế văn hóa Quan họ

19/05/2020 13:53 Số lượt xem: 209
(BNP) - Trong tiến trình tồn tại và phát triển hàng trăm năm, điểm đặc trưng tiêu biểu của quan họ so với hầu hết các loại hình dân ca, nhạc cổ truyền khác là tạo lập được cho mình một tiết chế văn hóa ổn định. Thiết chế ấy là sự hợp thành của 3 yếu tố: Tổ chức, cơ sở hoạt động và phương thức hoạt động. Thiết chế ấy cũng chính là các điều kiện nội tại cần và đủ để Quan họ tồn tại và phát triển lâu dài.

Sinh hoạt văn hóa Quan họ tại "Nhà chứa" Quan họ thôn Lũng Giang, thị trấn Lim.

“Trong sáu tỉnh người đà chưa tỏ,

Ngoài năm thành chỉ có Bắc Ninh

Yêu nhau trở lại xuân đình,

Nghề chơi quan họ có tinh mới tường”

Về tổ chức, đơn vị cơ sở của Quan họ gọi là “Bọn Quan họ”, trong đó có “bọn Quan họ” nam và “bọn Quan họ” nữ. Đã là một “bọn Quan họ” thì phải có các thành phần sau: ông trùm, bà trùm là người đứng ra thành lập, quản lý, điều hành “bọn Quan họ”. Các liền anh, liền chị Quan họ là những người trực tiếp đi “chơi quan họ”, mỗi “bọn Quan họ” có 5 liền anh hoặc 5 liền chị. Người sáng tác là người sáng tác ra bài mới về cả nhạc lẫn lời. Người phục vụ là những người chuyên làm những việc dọn dẹp nhà chứa, têm trầu, lo việc nước uống, chè thuốc… Tất cả những thành phần trên tổng cộng khoảng 12,13 người nhưng chỉ có 5 người trực tiếp đi “chơi Quan họ”.

Cơ sở vật chất của người hát Quan họ được gọi là “nhà chứa”, là nơi sinh hoạt, tập luyện, đây cũng là nơi giao lưu, thưởng thức Quan họ. Mỗi “bọn Quan họ” xưa đều có một “nhà chứa” riêng.

Phương thức hoạt động của Quan họ có 02 phương thức hoạt động cơ bản: hoạt động trong nội bộ làng và hoạt động giao lưu của Quan họ giữa các cộng đồng làng xã. Trong đó, hoạt động trong nội bộ làng là việc các “bọn Quan họ” trong làng hoạt động phục vụ vào dịp THU TẾ, tức là đám rước Thành hoàng làng vào mùa thu. Trong lễ hội mùa thu không mời Quan họ bạn sang chơi. Hoạt động giao lưu của Quan họ giữa các cộng đồng làng được hiểu là hoạt động giao lưu giữa làng này với làng khác, liền anh của làng này hát đối đáp với liền chị của làng khác và ngược lại, qua đó phản ánh được sâu sắc những mối quan hệ đặc thù của con người vùng Quan họ, đó là mối quan hệ thân thiết, nồng nhiệt, tình cảm của những người cùng một làng hoặc giữa các làng xã với nhau. Trong hai phương thức hoạt động thì phương thức hoạt động giao lưu giữa các “bọn Quan họ” kết bạn với nhau là chủ yếu.

Ngoài ra, việc kết bạn Quan họ có hai nguyên tắc: Nguyên tắc đầu tiên là “âm dương tương cầu” nghĩa là bọn Quan họ nam kết bạn với bọn Quan họ nữ. Nguyên tắc thứ hai là “làng đối làng” có nghĩa là “bọn Quan họ” nam của làng này kết bạn với “bọn Quan họ” nữ của làng kia. Để có được một thiết chế bao gồm đủ các mặt như vậy thì phải duy trì được thường xuyên, lâu dài, bền vững. Thực tế, một số làng cũng có các “bọn Quan họ” nam, nữ kết hợp với các “bọn Quan họ” làng khác, nhưng rồi do nhiều nguyên nhân nên chỉ duy trì được hoạt động 1, 2 đời rồi không còn. Bởi vậy, khi xác định làng Quan họ, cần phải dựa theo tính bền vững lâu đời về thiết chế Quan họ của làng. Tiêu chí cho sự bền vững truyền đời ấy là con số 3, con số được xem là vừa đủ, vừa tối thiểu theo quan điểm của triết học phương Đông cổ đại và quan niệm dân gian. Người xưa nói “cơm 3 bát”, “áo 3 manh” chính là vì thế. Căn cứ vào tính bền vững ấy mà các nhà nghiên cứu Quan họ gọi là “các làng Quan họ gốc” để phân biệt với các làng cũng có Quan họ nhưng không đủ tiêu chí về mặt thời gian.

Nguồn: Sưu tầm