Bắc Ninh - Kinh Bắc là quê hương có truyền thống hiếu học, khoa bảng nổi tiếng. Trải gần nghìn năm chế độ khoa cử phong kiến: Bắt đầu từ khoa thi Minh kinh bác học triều Lý năm Ất Mão (1075) đến khoa thi cuối cùng triều Nguyễn năm Kỷ Mùi (1919) nước ta có 188 khoa thi với 2971 vị đỗ đại khoa thì riêng tỉnh Bắc Ninh đỗ đạt gần 700 vị, chiếm 1/3 tổng các vị đại khoa trong cả nước. Dù là trước hay sau sáp nhập, Bắc Ninh vẫn là tỉnh dẫn đầu cả nước về số lượng Trạng nguyên.
Trong chế độ khoa cử phong kiến Việt Nam, nước ta duy nhất có 2 vị được phong là lưỡng quốc trạng nguyên đó là Mạc Đĩnh Chi - người Hải Dương và Nguyễn Đăng Đạo - người Bắc Ninh. Đáng chú ý, ông là một trong số rất ít trạng nguyên làm quan tới chức tể tướng thời Lê Trung hưng. Ông là ngôi sao trí tuệ kiệt xuất của vùng đất Kinh Bắc, đại diện cho tinh thần hiếu học và bản lĩnh ngoại giao của người Việt. Trung tâm xin trân trọng giới thiệu một số thông tin giá trị về tiểu sử, cuộc đời của Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo qua các tư liệu ảnh Mộc bản Triều Nguyễn hiện được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử Bắc Ninh số 2.
Mộc bản sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 34, mặt khắc 40 về Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo
Mộc bản sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 34, mặt khắc 40 có ghi chép về Nguyễn Đăng Đạo: “Đăng Đạo: Người xã Hoài Bão, huyện Tiên Du, đỗ Trạng Nguyên khoa Quý Hợi (1683) năm Chính Hòa triều Lê Hy Tông”. Nguyễn Đăng Đạo sinh năm Tân Mão (1651) quê ở làng Hoài Bão (tục gọi là Bịu), tổng Nội Duệ, huyện Tiên Du (nay là thôn Hoài Thượng, xã Liên Bão, tỉnh Bắc Ninh). Vì thế dân gian còn gọi ông là Trạng Bịu. Ông là con trai của Tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh, anh của Tiến sĩ Nguyễn Đăng Tuấn và là cháu của Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo. Sinh trưởng nơi quê hương văn hiến, trong một dòng họ khoa bảng danh giá, Nguyễn Đăng Đạo thuở nhỏ đã tỏ ra hơn người, thông minh, hiếu học, có chí nối nghiệp cho dòng họ.
Năm 33 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo đỗ Đệ nhất giáp Tiến sỹ cập đệ, đệ nhất danh (Trạng nguyên), khoa Quý Hợi, niên hiệu Chính Hòa 4 (1683). Bằng tài năng của mình, ông thăng tiến nhanh chóng, được triều điều giao cho giữ nhiều chức vụ quan trọng từ Đô đài ngự sử, Binh bộ Thượng thư rồi lên chức quan cao nhất là Tể tướng đời nhà Hậu Lê. Tuy làm quan to trong triều, nhưng Nguyễn Đăng Đạo luôn giữ phong thái liêm khiết, chính trực, giản dị, gần gũi với nhân dân, quan tâm đến đời sống dân chúng.
Mộc bản sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 34, mặt khắc 42 về sự kiện Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo đi sứ nhà Thanh, xin định lại biên giới ở Tuyên Quang, năm Mậu Dần (1698)
Nhắc đến Nguyễn Đăng Đạo còn phải kể đến bản lĩnh ngoại giao kiệt xuất. Bấy giờ, các quan thổ ty nhà Thanh hay đưa quân quấy nhiễu lấn chiếm đất đai nơi biên giới với Đại Việt, triều đình nhiều lần cử các quan đại thần đi sứ nhưng không đòi lại được đất. Từ năm Đinh Sửu 1697 đến tháng 4 năm Mậu Dần 1698, Nguyễn Đăng Đạo lãnh sứ mệnh dẫn đầu đoàn sứ bộ đến nhà Thanh nhằm giải quyết tranh chấp vùng đất ở hai động Tuyên Quang và Hưng Hóa. Mộc bản sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 34, mặt khắc 42 có ghi: “Tháng 4, mùa hạ, bọn sứ thần Nguyễn Đăng Đạo từ nhà Thanh trở về nước. Trước kia, 3 động Ngưu Dương, Hồ Điệp và Phổ Viên thuộc châu Vị Xuyên xứ Tuyên Quang, bị thổ ty phủ Khai Hóa nhà Thanh xâm chiếm… Năm Chính Hòa thứ 11 (1690), Nguyễn Danh Nho đã sang tâu bày, nhưng công việc không xong. Sau Nguyễn Đăng Đạo lại đem quốc thư sang xin nhà Thanh trả lại đất 3 động”. Việc thương lượng đòi lại đất lấn chiếm rất khó khăn nhưng Nguyễn Đăng Đạo đã đưa ra những lập luận không thể chối cãi và yêu cầu nhà Thanh trả lại các vùng đất cho Đại Việt. Tuy vậy, quan lại nhà Thanh lại lo rằng nếu trả đất sẽ thành thông lệ, sau này sẽ lại đòi thêm vì thế mà chần chừ chưa quyết việc trả đất, đồng thời nhiều lần tìm cách thử tài Đăng Đạo. Nhưng với trí thông minh và tài ứng đối thiên tài, Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo khiến vua Trung Hoa cùng triều đình và sứ thần các nước kinh ngạc và cảm phục. Chính nhờ vậy mà triều đình nhà Thanh đã thay đổi thái độ kẻ cả, trịnh thượng, việc luận bàn về biên giới được tra xét rõ ràng. Cuộc đi sứ của Nguyễn Đăng Đạo dù chưa thù hồi được đất bị xâm chiếm ngay nhưng đã phần nào khẳng định tài năng của sứ thần nước Nam trong cuộc thương lượng đòi lại đất cho Đại Việt. Đồng thời, vua Trung Hoa phong cho ông là Trạng nguyên của Bắc Triều, ban mũ áo võng lọng và cho ông vinh quy về nước.
Nguyễn Đăng Đạo trải nhiều chức vụ quan trọng của triều đình và được tôn vinh là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn hóa và nhà ngoại giao. Ông mất năm 1719, được vua Lê Dụ Tông tặng 4 chữ vàng “Lưỡng quốc Trạng nguyên” treo tại đền thờ ông tại thôn Hoài Thượng.
Các tập thể, cá nhân có nhu cầu nghiên cứu, thăm quan khối tư liệu Mộc bản triều Nguyễn về Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo, liên hệ Trung tâm Lưu trữ lịch sử Bắc Ninh số 2 trực thuộc Sở Nội vụ, đường Lê Hồng Phong, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh (Số điện thoại liên hệ: 0222.3.854.577) để được phục vụ thuyết minh, hướng dẫn tận tình, chu đáo vào các ngày từ thứ 2 đến thứ 6 trong tuần.
