Là một giảng viên đại học đồng thời làm công tác nghiên cứu, tôi đã nhiều lần rong ruổi qua những thư viện cổ kính, kho tư liệu đồ sộ, viện sử học uy nghiêm hay các trung tâm lưu trữ ở nhiều vùng đất khác nhau. Tôi đã từng đặt chân đến Trung tâm Lưu trữ I, Trung tâm Lưu trữ III, cũng như các trung tâm lưu trữ lịch sử của Tuyên Quang, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc… Mỗi nơi đều để lại cho tôi những dấu ấn riêng. Thế nhưng, khi đến Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Bắc Ninh số 1, cảm xúc của tôi dường như sâu lắng hơn, đậm đà hơn. Có lẽ bởi tôi là người con của vùng Kinh Bắc, nơi vọng vang câu quan họ, nơi từng tấc đất, ngọn cỏ đều thấm đẫm hồn dân tộc. Và hơn hết, bởi chính nơi đây mang trong mình những điều thật đặc biệt.
Ảnh Trung tâm Lưu trữ Lịch sử Bắc Ninh số 1. Địa chỉ: Số 279, đường Hoàng Văn Thụ, phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh
Giữa lòng Bắc Ninh - vùng đất của trầm tích văn hóa ngàn đời – Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Bắc Ninh số 1 hiện lên như một biểu tượng lặng thầm nhưng kiêu hãnh. Không chỉ đơn thuần là “nơi cất giữ giấy tờ”, đây là kho tàng ký ức, là cầu nối thời gian đưa chúng ta về với những tháng năm đã qua, đồng thời mở ra con đường hướng tới tương lai.
Ấn tượng từ những trang mục lục viết tay
Ngày đầu tiên bước vào trung tâm, chúng tôi – những độc giả, những người đi tìm mạch nguồn lịch sử – được các lưu trữ viên đón tiếp bằng sự tận tâm, ân cần. Từng thủ tục khai thác, tra tìm mã hồ sơ được hướng dẫn chi tiết, kèm theo những lời giải thích kiên nhẫn.
Ảnh cuốn Sổ mục lục hồ sơ tại Trung tâm lưu trữ lịch sử Bắc Ninh số 1
Khi cầm trên tay cuốn mục lục hồ sơ, tôi đã sững lại. Giữa thời đại số hóa, nơi văn bản được in phun, đánh máy, những trang mục lục viết tay nơi đây hiện ra thanh thoát, nắn nót như một tác phẩm nghệ thuật. Tôi không kìm được mà thốt lên với bạn đồng hành: “Sao chữ của các bậc tiền bối lại đẹp đến vậy!” và “Sao các cụ lại làm lưu trữ chuẩn mực, chỉn chu đến thế này!”. Chỉ riêng cuốn mục lục ấy thôi cũng đã là một hiện vật quý – minh chứng sống động cho tài năng, sự kiên trì và lòng yêu nghề của biết bao thế hệ lưu trữ viên.
Sắp xếp lưu trữ bài bản, khoa học và đầy tâm huyết
Khi lật những trang đầu tiên của phông Ủy ban Hành chính tỉnh Bắc Giang – đơn vị từng hợp nhất với Bắc Ninh thành tỉnh Hà Bắc năm 1962 – tôi bất ngờ nhận ra ở đây có hẳn một phần mở đầu giới thiệu về tài liệu lưu trữ, phương pháp sắp xếp và cách khai thác. Đó là điều mà sau nhiều năm nghiên cứu ở nhiều trung tâm, tôi mới lần đầu bắt gặp: một cuốn mục lục vừa bài bản, vừa giàu tính hướng dẫn, vừa chứa chan tâm huyết.
Độc giả nghiên cứu khai thác tài liệu tại Trung tâm lưu trữ lịch sử số 1
Đặc biệt, tài liệu được sắp xếp theo vấn đề lớn, rồi mới đến từng chi tiết nhỏ, thay vì chỉ đơn thuần phân loại theo năm như ở nhiều nơi khác. Cách làm này thể hiện sự tinh tế trong nghiệp vụ, đồng thời giúp bạn đọc tra cứu nhanh chóng, thuận tiện, tiết kiệm thời gian.
Những hồ sơ nhuốm màu thời gian
Khi hồ sơ được mang ra, cảm xúc của tôi như chạm vào từng lớp bụi thời gian. Có những tập tài liệu ghi chép tỉ mỉ về giai đoạn 1945 – 1954, khi đất nước còn chìm trong khói lửa kháng chiến chống Pháp. Trong cảnh bộn bề khó khăn, chính quyền non trẻ vẫn lưu giữ, bảo quản từng quyết định, thông tri, báo cáo… một cách cẩn trọng. Để làm được điều đó, hẳn những cán bộ lưu trữ thuở ấy đã dốc hết tấm lòng, trí tuệ và sự tận tụy cho công việc. Chính nhờ họ, hôm nay tôi mới có thể tìm lại được những dấu ấn về sự hình thành đơn vị hành chính cấp huyện sau chiến tranh – và chỉ mất chưa đầy 20 phút để tiếp cận đúng phông tài liệu cần thiết.
Ảnh tài liệu lưu trữ hiện đanh bảo quản tại Kho lưu trữ lịch sử
Mỗi tờ giấy ố vàng, phai mực là một mảnh chứng tích của lịch sử. Từ những bức ảnh đen trắng của buổi đầu lập làng, đến bản đồ, biên bản ký kết – tất cả đều kể cho tôi nghe những câu chuyện của một thời đã xa.
Kho báu chưa khai phá hết
Các cán bộ trung tâm cho biết, hiện nơi đây đã chỉnh lý hơn 3.800 mét giá tài liệu và số hóa hơn 2,4 triệu trang. Không những vậy, từ đợt sáp nhập hành chính cấp huyện gần đây, trung tâm còn tiếp nhận thêm hơn 11.000 mét tài liệu đang chờ chỉnh lý. Dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu, tôi thấy đó là một “mỏ vàng” dữ liệu – cần được đầu tư, khai thác để phục vụ khoa học và xã hội.
Không gian đánh thức ký ức
Bước xuống khu trưng bày, tôi đứng lặng trước triển lãm “Bắc Giang với chiến thắng Điện Biên Phủ”. Những tấm ảnh đen trắng, bản viết tay lem mực, mảnh bản đồ in dở… tất cả như đưa tôi trở lại những ngày tháng hào hùng. Trong ánh mắt người lính, trong từng nét chữ, tôi như nghe thấy nhịp tim của cả một thời kỳ. Lúc ấy, tôi chợt nhận ra: tài liệu lưu trữ không hề khô khan. Ngược lại, nếu biết lắng nghe, chúng sẽ kể những câu chuyện lay động tâm hồn hơn bất cứ trang văn nào.
Ảnh Cựu chiến binh Nguyễn Quang Minh, nhân chứng lịch sử tại Triển lãm Bắc Giang với chiến dịch Điện Biên Phủ
Rời Trung tâm khi nắng đã đứng bóng, tôi mang theo không chỉ tập tài liệu cần cho nghiên cứu, mà còn cả một niềm trân trọng sâu sắc dành cho những con người lặng lẽ giữ gìn ký ức. Họ chính là những người canh giữ thời gian, để lịch sử không bao giờ bị lãng quên. Với tôi, Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Bắc Ninh số 1 không chỉ là nơi cất giữ hồ sơ – mà là một bảo tàng sống, một trái tim của vùng đất này. Mỗi tài liệu, mỗi hiện vật đều chứa đựng một phần hồn của Bắc Ninh, của dân tộc. Nhờ có sự gìn giữ ấy, các thế hệ hôm nay và mai sau sẽ luôn tìm được con đường trở về với cội nguồn. Là một người con của Bắc Ninh, tôi tự hào tin rằng, từ nơi đây, những giá trị lịch sử sẽ mãi mãi lan tỏa, nuôi dưỡng lòng yêu nước và ý thức bảo tồn di sản cho muôn đời.
