(BNP) – Đền thờ Lê Văn Thịnh tọa lạc ở sườn phía nam núi Thiên Thai, nay thuộc xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh. Đây là nơi tôn thờ, tưởng niệm sâu sắc về Trạng nguyên khai khoa-Thái sư Lê Văn Thịnh, một danh nhân tiêu biểu có công lao to lớn đối với vương triều Lý và đất nước ta.
Ngôi đền được xây dựng từ lâu đời, bên cạnh chùa Thiên Thư, trên mảnh đất vốn là nhà riêng của Thái sư Lê Văn Thịnh.
Đền vốn được khởi dựng từ lâu đời, truyền rằng sau khi Thái sư Lê Văn Thịnh mất, dân làng đã lập ngôi đền này để thờ phụng ông. Đến thời Lê, Nguyễn (dưới triều vua Bảo Đại 14 - 1939), đền được trùng tu mở rộng với quy mô khá lớn. Đến năm 2002, đền được tu bổ. Năm 2010, đền được lựa chọn là một trong những di tích trọng điểm để tu bổ tôn tạo và được gắn biển “Công trình gắn biển kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội”.
Lối vào đền.
Đền hiện nằm ở lưng chừng núi Thiên Thai, thuộc xóm Chùa, quay hướng Nam, bên trái là ngôi chùa “Thiên Thư tự”, đằng sau tựa lưng vào núi Thiên Thai, trước mặt giáp đường liên thôn. Khuôn viên khu di tích có cổng Tam quan, sân, vườn, Đền chính, nhà che rồng đá, Tam bảo chùa, nhà Tổ, nhà tăng.
Đền thờ Lê Văn Thịnh có kiến trúc theo kiểu chữ Đinh, phía trước là hệ thống cửa bức bàn, hai bên có cột đồng trụ.
Cổng đền xây hai tầng mái, phía dưới có 3 cửa cuốn vòm, 2 cửa nhỏ bịt kín, bên trên cổ diêm là bốn mái đao nhỏ dán ngói ta. Phía trước cổng là hệ bậc cấp lát đá với 2 nhịp chiếu nghỉ, hai bên có tường hoa trang trí.
Hiện đền có kết cấu theo kiểu chữ Đinh gồm: Tiền tế 3 gian 2 dĩ và 2 gian Hậu cung, bộ khung gỗ, kiến trúc kiểu bình đầu bít đốc tay ngai, trụ biểu cánh phong. Kết cấu bộ vì nóc kiểu “giá chiêng trụ cột trốn”, vì nách kiểu “kẻ ngồi bẩy hiên”. Bên phải sân đền là nhà thờ Xà thần 1 gian, 4 mái đao cong, nơi bảo bệ tượng Rồng đá (được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2014).
Bên trong khu vực tiền tế của đền.
Hiện đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật tiêu biểu như: Bia đá “Thái sư tự bi ký” thời Lê (1612); bài vị “Lê Thái sư đại vương” thời Lê; ngai thờ thời Lê; bát hương thời Lê; tượng Thái sư Lê Văn Thịnh (Thế kỷ XX); khánh đá thời Lê; tượng rồng đá thời Lê.
Tượng thờ Thái sư Lê Văn Thịnh được thờ tại đền.
Đền Lê Văn Thịnh được nhân dân trùng tu tôn tạo từ năm 2002, tới năm 2008 đền tiếp tục được trùng tu, tu bổ nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long Hà Nội.
Trong cụm di tích có nhiều hiện vật cổ quý giá như: khánh đá, bia đá niên đại Cảnh Hưng 32, chuông đồng...
Đền thờ Lê Văn Thịnh nổi tiếng trong dân gian với hội “Thập đình”. Tục truyền hội Thập đình là hội đình của 10 làng thờ Lê Văn Thịnh, nằm quanh núi Thiên Thai và ven bờ sông Đuống. Xưa kia, để tổ chức lễ hội Thập đình, kỳ mục chức sắc của 10 làng từ trong năm đã phải họp bàn để thống nhất công việc của lễ hội. Thôn Bảo Tháp có đền thờ Lê Văn Thịnh được tôn vinh là “Đình Cả”, có trọng trách trong việc tổ chức và tế lễ để đón các hàng từ.
Khánh đá cổ tại đền Lê Văn Thịnh.
Bên trái đền thờ có ngôi miếu nhỏ - Miếu Xà Thần, người dân thường gọi là “ông rồng”.
Từ năm 2014, lễ hội thập đình được tổ chức hàng năm, tuy nhiên chỉ có một số làng tổ chức rước, còn lại đều tập trung tại Đình Cả để tế lễ (những năm hội chính mới rước cả 10 làng). Ngoài hội thập đình, tại đền còn có các sự lệ khác như: ngày hóa của Lê Văn Thịnh (mùng 7/1); ngày 23/12 tổ chức làm lễ bên Đình Tổ - Thuận Thành.
Toàn thân tượng "ông Rồng" được tạc bằng khối đá sa thạch (đá cát) nặng gần 3 tấn, màu vàng cát với hình dáng độc đáo “nửa rồng, nửa rắn” trong tư thế “miệng cắn thân, chân xé mình”.
Pho tượng này được phát hiện vào năm 1991, đây là tác phẩm nghệ thuật hiếm thấy, với hình dáng kỳ dị nửa giống rồng, nửa giống rắn với tư thế "miệng cắn thân, chân xé mình". Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam chưa ghi nhận bức tượng nào có hình dáng tương tự.
Hai chân trước gân guốc, dang rộng, mỗi chân xòe ra 5 móng vuốt sắc nhọn bấu chặt lấy thân như đang cào xé chính mình. Các nhà nghiên cứu đều thống nhất: Tượng “rồng đá” ở đền thờ Lê Văn Thịnh là pho tượng có hình dạng độc đáo, cho đến nay chưa từng có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Với giá trị tiêu biểu độc đáo đó, tượng “rồng đá” ở đền thờ Lê Văn Thịnh đã được Thủ tướng chính phủ ký quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia.
Đền đã được xếp hạng di tích Lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, Quyết định số 226 – QĐ/BT ngày 5/02/1994.
