(BNP) - Hằng năm, cứ đến ngày 4/2 Âm lịch, đông đảo Nhân dân địa phương và du khách thập phương lại nô nức về trẩy hội và tham dự “Lễ xôi - gà” nhập đình cho người bước vào tuổi 50 tại khu phố Nghi Khúc, phường Mão Điền, tỉnh Bắc Ninh.
Ngay từ sáng sớm, tại đình Phú Lộc, khu phố Nghi Khúc - Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, những cỗ xôi gà nhập đình cho người từ 49 lên 50 tuổi ở khu phố đã được chuẩn bị chu đáo. Sau khi tế lễ, lễ xôi - gà sẽ được mang ra sân đình dự thi.
Khu Nghi Khúc vốn là làng cổ, có tên là làng Bưởi Cuốc, xưa dân làng vốn nổi tiếng bởi nghề làm nông cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp, về sau có nghề làm đậu phụ. Hiện, có trên 90% số hộ làm nghề đậu phụ, khắp các tỉnh, thành trong cả nước, một số hộ còn tham gia sản xuất đậu phụ tại nước ngoài.
Theo ông Đào Văn Tâm, Trưởng Ban Hương lão Đình Phú Lộc, lễ hội xôi - gà nhập đình cho người bước vào tuổi 50 ở địa phương có từ bao giờ đến nay chưa có sử liệu nào ghi chép lại. Tương truyền lễ hội để tưởng nhớ ngày hóa của 3 vị thành hoàng làng là Việt Nam lạc thị Đệ nhất Đại vương, Việt Nam lạc thị đệ Nhị Đại Vương và Việt Nam lạc thị Đệ Tam Đại Vương thời Lạc Long Quân có công với dân, với nước.
Gia đình nào trong khu có người đến tuổi 50 được trình xôi, gà sẽ được dân làng báo trước một năm để chuẩn bị nuôi gà. Gà để dâng lễ được chọn ngay từ khi nuôi với nhiều yêu cầu kỹ lưỡng.
Gà để lễ thánh được chọn lựa kỹ, nuôi nhốt riêng và có chế độ ăn uống sạch, thức ăn chủ yếu là gạo, ngô, bí đỏ và phải đạt từ 4,5 kg trở lên. Gà khi dâng lễ thong thường nuôi từ 36 đến 48 tháng, đáp ứng đủ 3 tiêu chí “nhất dáng, nhì da, thứ ba bên trong”, tức là nhìn bề ngoài da phải vàng, đều, mịn, đẹp, không bị sứt sát và phải khâu thật khéo để không thấy các vết cắt.
Để gà có thể đứng được trên mâm, khi làm gà xong phải lấy thanh tre, lạt định hình để cổ gà phải đứng, mỏ ngang về phía trước, đôi cánh dang rộng đang trong tư thế “gà bay”, chân hơi quỳ làm sao cho gà đứng được rồi mới cho vào luộc.
Quá trình luộc gà cũng rất kỳ công khi phải dội nước sôi từ đầu xuống để cho gà khỏi đen đầu, nước luộc gà sôi lăn tăn và phải ngâm gà từ 6 đến 8 tiếng, thậm chí mất hơn 12 tiếng, qua nhiều lần đun, ngâm, bảo đảm gà chín đều nhưng vẫn nguyên vẹn, không được sống và chín kỹ quá. Khi làm lễ, gà còn phải giữ nguyên bộ lòng, tiết...
Cùng với gà, người làm lễ nhập đình còn dâng một mâm xôi trắng. Để có mâm trắng tinh, bề mặt mịn, không có vết nứt, đòi hỏi người nấu phải kỹ lưỡng từ khâu chọn gạo, chọn nước nấu. Gạo nấu xôi phải là gạo nếp cái hoa vàng dẻo thơm, đã được loại bỏ hạt đốm, vàng, đen, đem vo gạo đến trong nước rồi đem ngâm và đãi sạch. Mỗi mâm xôi được nấu từ 18-20kg gạo nếp.
Theo người dân trong làng, mâm xôi khi đem ra dâng đình không được cho muối, chỉ có nếp trắng và nước trong, nhưng khi đồ lên vẫn đậm đà, dẻo thơm. Đặc biệt, dù xôi đã được nấu sớm, trước 7 giờ sáng phải mang ra đình nhưng đến trưa khi thụ lộc, xôi vẫn còn ấm, dẻo, nhất là vẫn giữ được hình tròn, đều, màu trắng trong không bị rạn, nứt…
Sau khi tế lễ tại đình, lễ xôi - gà sẽ được mang ra sân đình dự thi. Tiêu chuẩn xôi phải trắng, mặt phẳng một màu từ trên xuống dưới. Gà đoạt giải phải được luộc chín, đứng trên mâm không đổ, màu da vàng hai cánh thẳng, đầu mỏ không chổng lên, không chúc xuống, không thiếu bộ phận nào của cơ thể con gà, nếu thiếu sẽ bị loại. Đặc biệt, lông tơ phải sạch sẽ, gà được chọn trao giải nhưng đến khi chặt gà nếu gà bị đỏ sẽ bị loại. Mỗi mâm xôi, gà được giải, nhà đình sẽ thưởng một quả cau, một lá trầu và một chữ “Phúc”.
Lễ hội Phú Lộc đình Xuân Bính Ngọ năm 2026 có 14 mâm xôi gà dâng lễ. Sau quá trình chấm công khai ngay tại sân đình, 3 gà, 3 mâm xôi được trao đồng giải Nhất là chữ "Nhẫn" cùng lá trầu, quả cau. Tương truyền, những gia đình, dòng họ được giải nhất thì năm đó sẽ làm ăn thuận lợi, vạn sự hanh thông…
Lễ xôi - gà tại đình Phú Lộc, khu phố Nghi Khúc để nhập đình cho các cụ từ 49 lên 50 tuổi được duy trì từ nhiều năm nay, góp phần lưu giữ, phát huy những nét văn hóa đặc sắc từ xa xưa của vùng đất Bắc Ninh - Kinh Bắc.
Cùng với lễ xôi - gà nhập đình cho người bước vào tuổi 50, lễ hội khu phố Nghi Khúc còn diễn ra các hoạt động tế lễ dâng hương tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân và lễ rước từ đinh Nghi Khúc ra Nghè Nghi Khúc, nơi thờ 3 vị thành hoàng làng để tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân có công với dân, với nước và cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, quốc thái dân an, nhà nhà ấm no, hạnh phúc./.
